فلانا » « يعنى اى كاش فلانى را - كه دوست خود گرفتم و با مشورت او كار كردم و سخنانش را شنيدم و تقليدش كردم ، - دوست نمىگرفتم » . بعضى از مفسرين گفته‌اند كلمه « فلان » در آيه ، كنايه از شيطان است ، و گويا مفسر نامبرده نظرش به آيه بعدى است كه مىفرمايد : شيطان آن روز آدمى را تنها مىگذارد ، ولى اين حرف با سياق آيه سازگارى ندارد . و از لطايف تعبيرات قرآن يكى تعبير در آيه قبلى * ( « يا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ . . . » ) * است ، و ديگرى در آيه مورد بحث * ( « يا وَيْلَتى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ . . . » ) * است ، چون در اين تعبير در ندا و استغاثه ، تدرجى لطيف به كار رفته ، در آيه اول منادى حذف شده ، اشاره به اينكه او نجات دهنده اى مىخواهد كه او را نجات دهد ، هر كه باشد ، و آوردن كلمه « ويل » در اين آيه مىفهماند كه براى او روشن شده كه ديگر كسى نيست او را از عذاب نجات دهد ، و جز هلاكت و فنا دادرسى ندارد ، و به همين جهت ندايش را با ويل اداء مىكند . * ( « لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِي وَكانَ الشَّيْطانُ لِلإِنْسانِ خَذُولًا » ) * اين آيه تمناى سابق را تعليل مىكند ، و مراد از « ذكر » مطلق احكام و دستوراتى است كه رسولان آورده‌اند ، و يا خصوص كتب آسمانى است كه از نظر مورد منطبق مىشود با قرآن كريم . جمله * ( « وَكانَ الشَّيْطانُ لِلإِنْسانِ خَذُولًا » ) * جزو كلام كفار نيست ، بلكه كلام خداى تعالى است البته ممكن هم هست جزو كلام كفار باشد ، كه از شدت تحسر و تاسف آن را بگويند . كلمه « خذلان » - به ضم خاء - به اين معنا است كه : كسى كه اميد يارىاش را داشتيم ، ما را يارى نكند ، و خذلان شيطان اين است كه در دنيا به انسان وعده مىدهد كه اگر به اسباب ظاهرى تمسك كنى و پروردگارت را فراموش نمايى تو را از هر مكروهى نجات مىدهم ، و در نجاتت ياريت مىكنم ، ولى همين كه اسباب از كار افتاد ، و قهر الهى همه را از اثر انداخت ، - كه در روز مرگ جزئى و در روز قيامت كلى است - آن روز دست از يارى انسان برداشته ، آدمى را تسليم سرنوشت شوم خود مىكند ، هم چنان كه قرآن فرموده : « كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلإِنْسانِ اكْفُرْ ، فَلَمَّا كَفَرَ قالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ » « 2 » و نيز در ضمن حكايت سخنان

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 19 ، ص 12 . ( 2 ) مانند شيطان كه به انسان مىگويد كفر بورز ، همين كه كافر شد مىگويد من از تو بيزارم . سوره حشر ، آيه 16 .